वर्गातून कार्यक्षेत्राकडे : सांख्यिकी विभागातील विद्यार्थ्यांचा OJT मधून प्रत्यक्ष अनुभव

लाल बहादूर शास्त्री कॉलेज ऑफ आर्ट्स, सायन्स अँड कॉमर्स, सातारा येथील सांख्यिकी विभागातील विद्यार्थ्यांनी शैक्षणिक वर्ष २०२६–२७ मध्ये ऑन-जॉब ट्रेनिंग (OJT) यशस्वीरीत्या पूर्ण केले. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP 2.0) अंतर्गत अनुभवाधारित शिक्षणाला महत्त्व देण्यात आले आहे. त्यानुसार विद्यार्थ्यांना वर्गातील सैद्धांतिक ज्ञानाचा प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्रात उपयोग करता यावा, विविध संस्थांच्या कार्यपद्धतीची ओळख व्हावी आणि आवश्यक व्यावसायिक कौशल्यांचा विकास व्हावा, या उद्देशाने OJT उपक्रम राबविण्यात आला.

या उपक्रमांतर्गत सांख्यिकी विभागातील एकूण १६ विद्यार्थ्यांनी १२० तासांचे OJT दोन वेगवेगळ्या संस्थांमध्ये यशस्वीरीत्या पूर्ण केले.

जिल्हा सांख्यिकी कार्यालय, सातारा येथे OJT

जिल्हा सांख्यिकी कार्यालय, सातारा येथे १२० तासांचे OJT पूर्ण केलेले सांख्यिकी विभागातील विद्यार्थी

OJT च्या समारोप प्रसंगी आपले अनुभव व मनोगत व्यक्त करताना विद्यार्थी

OJT यशस्वीरीत्या पूर्ण केल्यानंतर विद्यार्थ्यांना प्रमाणपत्र प्रदान करताना अधिकारी व मार्गदर्शक

OJT दरम्यान विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या हस्ते तयार केलेली स्नेहभेट स्वीकारताना श्री. एस. एन. माळी, उपआयुक्त, जिल्हा सांख्यिकी कार्यालय, सातारा

सांख्यिकी विभागातील ६ विद्यार्थ्यांनी जिल्हा सांख्यिकी कार्यालय, सातारा येथे दिनांक १ ऑगस्ट २०२६ ते ९ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत १२० तासांचे ऑन-जॉब ट्रेनिंग यशस्वीरीत्या पूर्ण केले. या प्रशिक्षणादरम्यान विद्यार्थ्यांना जिल्हा सांख्यिकी कार्यालयाच्या कार्यपद्धतीची माहिती मिळाली. सांख्यिकीय माहितीचे संकलन, नोंदणी, वर्गीकरण, सारणीकरण, प्रक्रिया, माहिती व्यवस्थापन आणि सांख्यिकीय माहितीचा विविध प्रशासकीय व नियोजनात्मक कामांसाठी होणारा उपयोग याबाबत विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला.

OJT पूर्ण करणारे विद्यार्थी

1. पवार सिद्धी बंड
2. डफळ जय जनार्दन
3. शेडगे निकिता दाजी
4. माने प्रणाली संभाजी
5. लावंड प्रिती प्रकाश
6. जाधव साक्षी सचिन

या विद्यार्थ्यांना श्री. एस. एन. माळी, उपआयुक्त, जिल्हा सांख्यिकी कार्यालय, सातारा; डॉ. अपर्णा गुरव, सांख्यिकी अधिकारी; श्री. अनिल पाटील; श्री. आदिक सोपान; श्री. प्रकाश जाधव आणि श्री. मनोज साळुंखे, सांख्यिकी सहाय्यक यांनी मोलाचे मार्गदर्शन केले. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे विद्यार्थ्यांना अधिकृत सांख्यिकीच्या कार्यपद्धतीची तसेच सांख्यिकीय माहितीचे प्रत्यक्ष व्यवस्थापन आणि उपयोग यांची माहिती मिळाली.

महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ (MSRTC), सातारा येथे OJT

सांख्यिकी विभागातील १० विद्यार्थ्यांनी महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ, सातारा येथे दिनांक ३ ऑगस्ट २०२६ ते ३ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत १२० तासांचे ऑन-जॉब ट्रेनिंग यशस्वीरीत्या पूर्ण केले.

या प्रशिक्षणादरम्यान विद्यार्थ्यांना MSRTCच्या दैनंदिन कार्यपद्धतीची तसेच विविध प्रकारच्या नोंदी व माहितीचे संकलन, व्यवस्थापन आणि हाताळणी यांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला. संस्थेच्या दैनंदिन प्रशासकीय व कार्यात्मक कामकाजामध्ये माहिती आणि आकडेवारीचा उपयोग कसा केला जातो, हे विद्यार्थ्यांना समजून घेता आले.

OJT पूर्ण करणारे विद्यार्थी

1. यादव संकेत मोहन
2. शिर्के साक्षी जगन्नाथ
3. साळुंखे वर्षा रामदास
4. पवार ऋतुजा दत्तात्रय
5. निकम कल्याणी संतोष
6. जाधव मंदार महेश
7. गायकवाड राज रामदास
8. गायकवाड प्रज्ञा हरीश
9. ढाणे जान्हवी सचिन
10. चिकणे प्रियांका रविंद्र

या विद्यार्थ्यांना श्री. आदेश शिवाजी माने, विभागीय सांख्यिकी अधिकारी, MSRTC, सातारा तसेच त्यांच्या सहकाऱ्यांनी मोलाचे मार्गदर्शन केले. त्यांच्या सहकार्यामुळे विद्यार्थ्यांना संस्थेच्या प्रत्यक्ष कामकाजाची माहिती आणि कार्यक्षेत्रातील अनुभव मिळाला.

OJT मधून विद्यार्थ्याना मिळालेला अनुभव 

OJT कार्यक्रमामुळे विद्यार्थ्यांना वर्गातील सैद्धांतिक ज्ञान आणि प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र यांची सांगड घालण्याची संधी मिळाली. प्रशिक्षणादरम्यान विद्यार्थ्यांनी माहिती व नोंदी हाताळणे, विविध प्रकारच्या आकडेवारीचे महत्त्व समजून घेणे, संस्थेच्या कार्यपद्धतीचे निरीक्षण करणे आणि कार्यक्षेत्रातील शिस्त व जबाबदारी यांचा अनुभव घेतला.

या प्रशिक्षणामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये निरीक्षण कौशल्य, संवादकौशल्य, माहिती हाताळणी, अहवाल लेखन, वेळेचे व्यवस्थापन आणि व्यावसायिक दृष्टिकोन विकसित होण्यास मदत झाली. तसेच सांख्यिकी विषयातील ज्ञानाचा उपयोग केवळ शैक्षणिक पातळीवर न राहता विविध शासकीय व सार्वजनिक संस्थांच्या प्रत्यक्ष कामकाजात कसा होतो, याची विद्यार्थ्यांना जाणीव झाली.

जिल्हा सांख्यिकी कार्यालय, सातारा आणि MSRTC, सातारा येथे पूर्ण केलेल्या OJTमुळे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या भविष्यातील करिअरसाठी उपयुक्त असा प्रत्यक्ष कार्यानुभव मिळाला. अशा उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढण्यासोबतच सांख्यिकी विषयाच्या व्यावहारिक उपयोगाची जाणीव अधिक दृढ झाली.

B. Sc. II Major Seminar

The Department of Statistics is organizing a Seminar for B.Sc. II Major students as a part of the Continuous Internal Evaluation (CIE).

Students are required to select a relevant topic related to Statistics and prepare a Seminar Synopsis. The selected topic along with the synopsis must be submitted to Ms. P. S. Salunkhe Madam on or before 9th September 2026.

📅 Date of Seminar: 10th September 2026

⏰ Time: 2:00 PM onwards

📚 Activity: Continuous Internal Evaluation – Seminar

Students are advised to prepare their seminar presentation carefully and participate actively. The seminar will be evaluated on the basis of subject knowledge, content, presentation skills, communication, and confidence.

B. Sc. II Minor Seminar

The Department of Statistics is organizing a Seminar for B.Sc. II Minor students as a part of the Continuous Internal Evaluation (CIE).

Students are required to select a relevant topic related to Statistics and prepare a Seminar Synopsis. The selected topic along with the synopsis must be submitted to Ms. A. B. Sonwalkar Madam on or before 10th September 2026.

📅 Date of Seminar: 11th September 2026

⏰ Time: 2:00 PM onwards

📚 Activity: Continuous Internal Evaluation – Seminar

Students are advised to prepare their seminar presentation carefully and participate actively. The seminar will be evaluated on the basis of subject knowledge, content, presentation skills, communication, and confidence.

B. Sc. I Quiz

The Department of Statistics conducted a Quiz for B.Sc. I students as a part of the Continuous Internal Evaluation (CIE) and Internal Assessment.

The Quiz covered the following papers:

• Paper I – Descriptive Statistics-I

• Paper II – Elementary Probability Theory

The Quiz consisted of 20 Multiple Choice Questions (MCQs), with 10 questions from each paper. The questions were designed to assess students’ conceptual understanding of important topics from Descriptive Statistics and Elementary Probability Theory.

📅 Date: 10th September 2026

⏰ Time: 2:00 PM

📚 Activity: Continuous Internal Evaluation – Quiz

Students actively participated in the Quiz and demonstrated their understanding of fundamental statistical and probability concepts.

📊 राष्ट्रीय विकासासाठी सांख्यिकीचे महत्त्व

राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाची ऑगस्ट 2026 मधील सर्वेक्षण मोहीम

“विश्वसनीय माहितीवर आधारित निर्णय म्हणजेच प्रभावी विकासाचे आधारस्तंभ.”

आजच्या डेटा-आधारित युगात सांख्यिकीचे महत्त्व दिवसेंदिवस वाढत आहे. शासनाच्या विविध योजना, आर्थिक धोरणे, सामाजिक विकास कार्यक्रम आणि जनकल्याणकारी उपक्रम यांचे नियोजन करण्यासाठी अचूक आणि विश्वासार्ह सांख्यिकीय माहिती आवश्यक असते. याच उद्देशाने भारत सरकारच्या सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) अंतर्गत कार्यरत राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय (NSO) देशभर विविध सांख्यिकीय सर्वेक्षणे आणि माहिती संकलनाचे कार्य करते. ऑगस्ट 2026 मध्ये NSO ने राष्ट्रीय स्तरावरील सर्वेक्षणांसाठी विशेष माहिती संकलन मोहीम राबविण्याचे आवाहन केले आहे.

🔹 NSO म्हणजे काय?

राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय हे भारतातील अधिकृत सांख्यिकीय माहिती संकलन आणि निर्मितीच्या महत्त्वाच्या संस्थांपैकी एक आहे. NSO कडून घरगुती तसेच विविध आस्थापनांकडून माहिती संकलित केली जाते. ही माहिती देशाच्या तसेच राज्यांच्या नियोजनासाठी आणि धोरणनिर्मितीसाठी वापरली जाते.

🔹 सर्वेक्षणातून माहिती कशी मिळते?

सांख्यिकीय सर्वेक्षणामध्ये संपूर्ण लोकसंख्या किंवा सर्व आस्थापनांकडून माहिती गोळा करणे अनेक वेळा शक्य नसते. त्यामुळे नमुना निवड (Sampling) या सांख्यिकीय पद्धतीचा वापर केला जातो. निवडलेल्या नमुन्यातील कुटुंबे किंवा आस्थापनांकडून माहिती गोळा करून त्यावर सांख्यिकीय विश्लेषण केले जाते. त्यातून संपूर्ण लोकसंख्येबाबत निष्कर्ष काढण्यास मदत होते. यामुळे Statistics विषयातील Population, Sample, Sampling Techniques, Data Collection, Estimation आणि Statistical Inference या संकल्पनांचा प्रत्यक्ष जीवनाशी संबंध स्पष्ट होतो. 

🔹 Statistics विद्यार्थ्यांसाठी याचे महत्त्व

Statistics शिकताना आपण Mean, Median, Standard Deviation, Correlation, Regression, Sampling आणि Hypothesis Testing यांसारख्या संकल्पना अभ्यासतो. परंतु या संकल्पनांचा उपयोग केवळ परीक्षेपुरता मर्यादित नसतो.

उदाहरणार्थ:

Sampling चा वापर मोठ्या लोकसंख्येतून प्रतिनिधिक नमुना निवडण्यासाठी केला जातो.

Descriptive Statistics च्या साहाय्याने संकलित माहितीचे संक्षिप्त स्वरूपात सादरीकरण करता येते.

Estimation द्वारे लोकसंख्येच्या अज्ञात घटकांचे अंदाज घेता येतात.

Correlation आणि Regression च्या साहाय्याने विविध घटकांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो.

Data Visualization द्वारे मोठ्या प्रमाणातील माहिती सोप्या पद्धतीने समजावून सांगता येते.

🔹 ‘Quality Statistics’ चे वाढते महत्त्व

ऑगस्ट 2026 मध्ये भारताच्या अध्यक्षतेखाली Lucknow येथे BRICS देशांच्या National Statistical Offices च्या प्रमुखांची बैठक आयोजित करण्यात आली. या बैठकीची मध्यवर्ती संकल्पना “Quality Statistics as a Driver of Change” अशी होती. या बैठकीमध्ये सांख्यिकीय प्रणालीतील नवकल्पना, माहितीची गुणवत्ता, माहितीचे प्रभावी प्रसारण आणि आधुनिक डेटा प्रणाली यावर भर देण्यात आला. यावरून आजच्या काळात “Data” पेक्षा “Quality Data” अधिक महत्त्वाचे आहे, हे स्पष्ट होते.

🔹 Statistics आणि Technology

आधुनिक काळात सांख्यिकी आणि तंत्रज्ञान यांचा जवळचा संबंध निर्माण झाला आहे. Digital Data Collection, Online Databases, Interactive Dashboards, Artificial Intelligence आणि Machine Learning यामुळे सांख्यिकीय माहितीचे संकलन, प्रक्रिया आणि विश्लेषण अधिक प्रभावी होत आहे. MoSPI च्या विविध उपक्रमांमध्ये डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि आधुनिक डेटा प्रणालींचा वापर वाढत आहे. त्यामुळे भविष्यातील Statistics विद्यार्थ्यांसाठी Statistical Methods सोबत Data Science, R, Python, Excel आणि अन्य आधुनिक तंत्रज्ञानाचे ज्ञान उपयुक्त ठरणार आहे. 

🔹 Statistics म्हणजे केवळ आकडे नव्हेत!

सांख्यिकी म्हणजे केवळ आकडे मोजणे किंवा सरासरी काढणे नाही. योग्य पद्धतीने माहिती गोळा करणे, तिचे वर्गीकरण व विश्लेषण करणे, त्यातून अर्थपूर्ण निष्कर्ष काढणे आणि त्या निष्कर्षांच्या आधारे योग्य निर्णय घेणे ही सांख्यिकीची व्यापक भूमिका आहे.

“Good decisions need good data, and good data needs good statistics.”

🔹 निष्कर्ष

राष्ट्रीय विकास, आर्थिक नियोजन आणि सामाजिक कल्याणासाठी अधिकृत सांख्यिकीय माहिती अत्यंत महत्त्वाची आहे. NSO सारख्या संस्थांकडून राबविण्यात येणारी सर्वेक्षणे देशातील विविध सामाजिक आणि आर्थिक घटकांचे वास्तव समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. Statistics विषयाच्या विद्यार्थ्यांनी अशा चालू घडामोडींकडे केवळ बातमी म्हणून न पाहता त्यामागील Sampling, Data Collection, Statistical Analysis आणि Evidence-Based Decision Making या सांख्यिकीय संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे. 

आजचा विद्यार्थी म्हणजे उद्याचा Data Analyst, Researcher आणि Statistical Decision Maker!

📌 माहितीचा स्रोत

Ministry of Statistics and Programme Implementation (MoSPI), Government of India
Press Information Bureau (PIB), Government of India